به گزارش تحریریه، یادداشت نشریه «دیپلمات» به بررسی تحول روابط روسیه و کشورهای آسیای مرکزی می‌پردازد. در ژانویه ۲۰۲۶، ولادیمیر سولوویوف، مبلغ کرملین، در برنامه خود مداخله نظامی احتمالی در آسیای مرکزی را مطرح کرد.

نویسنده استدلال می‌کند که چنین اظهاراتی اگرچه جدید نیست، اما تفاوت امروز در این است که کشورهای منطقه به بلوغ رسیده و از سایه روسیه خارج شده‌اند. قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان، ترکمنستان و ازبکستان اکنون دولت‌هایی کاملاً مستقل با سیاست خارجی چندجانبه هستند. با وجود اشغال اوکراین و تلاش این کشورها برای تنوع‌بخشی به روابط، به‌ویژه با غرب، مسکو همچنان نفوذ قابل توجهی در منطقه دارد.

چکیده راهبردی (بخش‌های مهم):

در ژانویه ۲۰۲۶ بار دیگر اتفاق افتاد: یک مفسر ناسیونالیست روس حاکمیت آسیای مرکزی را تحقیر کرد و منطقه را «حوزه نفوذ» روسیه خواند. ولادیمیر سولوویوف، مبلغ شناخته‌شده کرملین، در برنامه‌ای تلویزیونی گفت در صورت تشخیص مسکو، روسیه قطعاً می‌تواند عملیات نظامی راهبردی مشابه اوکراین در آسیای مرکزی انجام دهد.

اظهارات تحقیرآمیز مفسران روس درباره آسیای مرکزی تازگی ندارد. آنچه امروز متفاوت است، رشد و خروج آسیای مرکزی از سایه روسیه است. نزدیک به ۳۵ سال پس از فروپاشی اتحاد شوروی، روسیه به رهبری پوتین آشکارا آرزوی بازگشت به روزهای باشکوه گذشته را دارد؛ روزهایی که آسیای مرکزی عملاً سرزمینی مستعمره بود و با منابع انسانی و طبیعی خود به مرکز خدمت می‌کرد.

اما بازگشتی در کار نیست. آسیای مرکزی قصد دارد از منابع خود بهره‌برداری کند؛ منابعی که مواد معدنی حیاتی و مسیرهای ترانزیت اوراسیا فراتر از منطقه را نیز به خود جلب کرده است. رسانه‌های غربی گاهی هنوز آسیای مرکزی را «حیاط خلوت روسیه» می‌نامند و مفسران روس نیز همین کار را می‌کنند. اما واقعیت این است که قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان، ترکمنستان و ازبکستان دولت‌های مدرن و کاملاً مستقلی هستند. پیگیری سیاست خارجی چندجانبه یا بی‌طرفی (در مورد ترکمنستان) می‌تواند برای کسانی که به دنبال اتحادهای دوتایی هستند تصویری گیج‌کننده ایجاد کند، اما در آسیای مرکزی همه شرکا خوش‌آمد هستند.

پس از حمله تمام‌عیار روسیه به اوکراین، کشورهای منطقه سعی کردند از این درگیری فاصله بگیرند و روابط خود را متنوع‌سازی کنند. ازبکستان مذاکرات خود را با اتحادیه اروپا برای توافق مشارکت راهبردی عمیق‌تر کرد. قزاقستان هماهنگی نزدیک با اروپا در زمینه مواد خام حیاتی را افزایش داد و تجارت خود با اتحادیه اروپا را ۲۵ درصد بالا برد. قرقیزستان اولین توافق مشارکت و همکاری خود با اتحادیه اروپا را امضا کرد.

این تنوع‌بخشی از سوی آمریکا نیز تشویق می‌شود. جیمز اوفارل، دستیار ویژه بایدن، در سفر به منطقه در سپتامبر ۲۰۲۵ از تلاش‌ها برای مشارکت‌های جدید با قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان و ازبکستان خبر داد. در کنگره نیز قانونی برای راهبرد جدید آمریکا در آسیای مرکزی معرفی شده است. مقامات منطقه‌ای نیز به وضوح تمایل خود را برای روابط نزدیک‌تر با غرب ابراز کرده‌اند.

با این حال، مسکو هنوز نفوذ قابل توجهی در منطقه دارد. اقتصادهای آسیای مرکزی همچنان از طریق اتحادیه اقتصادی اوراسیا با روسیه مرتبط هستند. برای بسیاری از مردم منطقه، روسیه همچنان مقصد اصلی کار و دریافت‌کننده حواله‌های ارزی است. همکاری‌های امنیتی نیز ادامه دارد و پایگاه نظامی روسیه در قرقیزستان و نیروهای مرزی آن در تاجیکستان مستقر هستند.

به‌رغم همه این تنش‌ها، رهبران منطقه با دقت حرکت می‌کنند. قزاقستان از موضع علنی علیه سیاست‌های روسیه خودداری کرده، اما پناهندگان روسی را می‌پذیرد. تاجیکستان که با کابل تنش دارد، به روابط نزدیک با مسکو نیاز دارد. قرقیزستان با وجود انتقاد از نحوه مشارکت در اوکراین، از سازمان پیمان امنیت جمعی خارج نشده است. آینده این منطقه نه در بازگشت به گذشته، که در توازن دقیق میان شرکای قدیم و جدید رقم خواهد خورد.

منبع: کانال مرکز مطالعات رسانه‌های بین‌المللی

پایان/