به گزارش تحریریه، شورای روابط خارجی (CFR) در گزارشی به ارزیابی قابلیت های برنامه هسته ای و موشکی ایران پرداخته و مدعی شده ات که رنامه هسته‌ای و زرادخانه موشکی ایران توجه بین‌المللی بیشتری را به خود جلب کرده است. با وجود حملات ایالات متحده به پایگاه‌های ایران در سال گذشته، مذاکرات هسته‌ای بین دو کشور اکنون دوباره روی میز قرار گرفته است.

در این گزارش می خوانیم:

برنامه هسته‌ای و زرادخانه موشکی ایران توجه بین‌المللی بیشتری را به خود جلب کرده است. با وجود حملات آمریکا به پایگاه‌های ایران در سال گذشته، مذاکرات هسته‌ای میان دو کشور اکنون دوباره به میز بازگشته است.

بسیاری از کارشناسان سیاست خارجی هشدار می‌دهند که اگر ایران به سلاح هسته‌ای دست یابد، این امر به طور گسترده‌ای خاورمیانه و مناطق اطراف را ناپایدار خواهد کرد. یکی از نگرانی‌های اولیه این است که در اختیار داشتن سلاح هسته‌ای توسط ایران می‌تواند تهدیدی عمده و شاید موجودیت‌ساز برای اسرائیل ایجاد کند؛ نگرانی‌ای که اسرائیل را در ژوئن ۲۰۲۵ وادار به حمله تمام‌عیار به تأسیسات هسته‌ای و نظامی ایران کرد.

برخی دیگر از کارشناسان سیاست خارجی می‌گویند اگر ایران حمله هسته‌ای علیه اسرائیل، شریک دفاعی نزدیک آمریکا و دارنده زرادخانه هسته‌ای خود که اعلام نشده است، انجام دهد، در واقع سرنوشت خود را تضمین می‌کند. به گفته تحلیلگران، در هر صورت، امکان محاسبه اشتباه وجود دارد که می‌تواند به تبادل هسته‌ای منجر شود. نگرانی دیگر این است که در اختیار داشتن سلاح هسته‌ای توسط ایران ممکن است رقبای منطقه‌ای دیگر، از جمله عربستان سعودی، را به دنبال کردن برنامه هسته‌ای خود تحریک کند.

بازرسی بین‌المللی برنامه‌های هسته‌ای و موشکی ایران در اواخر ۲۰۲۴ پس از تبادل تاریخی حملات مستقیم نظامی میان ایران و اسرائیل و همچنین انتخاب مجدد دونالد ترامپ تشدید شد. دولت اول ترامپ، ایالات متحده را از توافق هسته‌ای ایران ۲۰۱۵ خارج کرد و تحریم‌های شدیدی علیه این کشور وضع نمود.

در دوره دوم ترامپ، واشنگتن برای نخستین بار پس از هفت سال از خروج از این توافق، موافقت کرد که مذاکرات با تهران را از سر بگیرد. مذاکرات اولیه در سال اول دولت ترامپ هیچ پیشنهاد عملی مشخصی به همراه نداشت. سپس در ژوئن ۲۰۲۵، پس از آنکه ناظر هسته‌ای سازمان ملل اعلام کرد ایران در نقض توافق‌های منع گسترش سلاح هسته‌ای قرار دارد، ایالات متحده تأسیسات عمده هسته‌ای ایران را بمباران کرد. با وجود اطمینان دولت ترامپ که این حملات برنامه ایران را بی‌اثر کرده است، مذاکرات دو کشور در سال ۲۰۲۶ دوباره از سر گرفته شد.

آیا ایران سلاح هسته‌ای دارد؟

ایران هنوز سلاح هسته‌ای ندارد، اما سابقه طولانی در تحقیقات مخفی هسته‌ای در نقض تعهدات بین‌المللی خود دارد. تحلیلگران غربی می‌گویند ایران دانش و زیرساخت‌های لازم برای تولید سلاح هسته‌ای را دارد و در صورت تصمیم رهبرانش می‌تواند در زمان نسبتاً کوتاهی آن را تولید کند.

ایالات متحده، اسرائیل و دیگر شرکای خاورمیانه‌ای ایران را تهدید اصلی منافع خود در منطقه می‌دانند و دستیابی احتمالی ایران به سلاح هسته‌ای را سناریویی تغییردهنده بازی می‌دانند که باید با جدیت جلوگیری شود—در صورت لزوم با زور.

ایران بیش از پنجاه سال است که برنامه هسته‌ای انرژی صلح‌آمیز دارد و همواره اهداف کاملاً غیرنظامی خود را حفظ کرده است. یک سخنگوی دولت در آوریل ۲۰۲۴ گفت: «ایران بارها اعلام کرده است که برنامه هسته‌ای ما تنها اهداف صلح‌آمیز دارد و سلاح هسته‌ای جایی در دکترین هسته‌ای ما ندارد.» با این حال، مقامات ایرانی از آن زمان به بعد نیز به صورت علنی درباره امکان نیاز به سلاح هسته‌ای صحبت کرده‌اند، امری که برخی کارشناسان آن را تغییری نگران‌کننده می‌دانند.

افشاگری‌ها در اوایل دهه ۲۰۰۰ درباره سایت‌ها و تحقیقات هسته‌ای مخفی ایران باعث هشدار در پایتخت‌های جهان درباره تلاش پنهانی ایران برای دستیابی به سلاح هسته‌ای شد. از آن زمان برنامه هسته‌ای ایران موضوع بحث و دیپلماسی بین‌المللی شد که در نهایت به توافق هسته‌ای ۲۰۱۵ منجر شد.

ایالات متحده به صورت یک‌جانبه در سال ۲۰۱۸ از این توافق خارج شد؛ از آن زمان، ناظران بین‌المللی می‌گویند ایران فعالیت‌های هسته‌ای خود را به شدت گسترش داده است که نگرانی‌ها درباره «خروج سریع» آن برای تولید سلاح هسته‌ای را افزایش داده است. در ماه‌های اخیر، همزمان با درگیری‌های اسرائیل با حماس، حزب‌الله و ایران، بسیاری از ناظران پرسیده‌اند که آیا اسرائیل برای جلوگیری یا تأخیر در دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای اقدام خواهد کرد یا خیر. اسرائیل در گذشته نیز تمایل خود را برای انجام چنین اقداماتی نشان داده است و سایت‌های هسته‌ای را در عراق (۱۹۸۱) و سوریه (۲۰۰۷) هدف حمله قرار داده است.

چرا توانمندی‌های هسته‌ای ایران دوباره تحت بررسی قرار گرفته‌اند؟

نگرانی‌ها درباره برنامه هسته‌ای ایران در اکتبر ۲۰۲۴ افزایش یافت، زمانی که تهران حمله عظیمی با موشک‌های بالستیک به اسرائیل انجام داد و پاسخ متقابل این کشور را برانگیخت. اسرائیل بزرگ‌ترین حمله مستقیم خود به ایران را انجام داد و تأسیسات دفاع هوایی و تولید موشک‌های ایران را هدف قرار داد. برخی گزارش‌های رسانه‌های آمریکایی و اسرائیلی حاکی از آن بود که اسرائیل همچنین ساختمانی در مجتمع نظامی پارچین در خارج از تهران را نابود کرده است، جایی که ممکن است دانشمندان تحقیقات مخفی مرتبط با سلاح هسته‌ای را انجام داده باشند.

سپس در ژوئن ۲۰۲۵، اسرائیل عملیات «شیر در حال طلوع» را آغاز کرد و زیرساخت‌های هسته‌ای و نظامی حیاتی ایران، از جمله سایت اصلی غنی‌سازی اورانیوم در نطنز، را هدف قرار داد. تحلیلگران گفتند که اسرائیل توانایی تخریب و آسیب مؤثر برخی از این تأسیسات را به دلیل قرارگیری عمیق آن‌ها در زیر زمین نداشت.

کمی بعد، ایالات متحده چندین سایت هسته‌ای ایران را در حمله‌ای غافلگیرکننده به نام «چکش نیمه‌شب» مورد هدف قرار داد. پیش از این حملات، ترامپ و وزیر امور خارجه ایران، عباس عراقچی، در مارس اعلام کرده بودند که دو طرف مذاکرات دوجانبه‌ای درباره برنامه هسته‌ای ایران در عمان برگزار خواهند کرد، اما این مذاکرات هیچ نتیجه عملی مشخصی نداشت.

تا پیش از مذاکرات مارس، تهران عمدتاً از بحث‌های هسته‌ای با واشنگتن خودداری کرده بود، از زمانی که ترامپ از توافق هسته‌ای موجود ایران، به نام برنامه جامع اقدام مشترک (JCPOA)، خارج شد. اما در مه ۲۰۲۵، آژانس بین‌المللی انرژی اتمی (IAEA) گزارش داد که ذخایر اورانیوم غنی‌شده نزدیک به سطح تسلیحاتی ایران در سه ماه گذشته حدود ۵۰ درصد افزایش یافته است. این افزایش، ایران را تنها یک قدم با داشتن اورانیوم کافی برای تولید ده سلاح هسته‌ای فاصله داد و باعث شد ایالات متحده عملیات «چکش نیمه‌شب» را آغاز کند.

پس از حملات ژوئن، کاخ سفید اعلام کرد که سایت‌های هسته‌ای ایران «نابود شده‌اند»، موضعی که هنوز حفظ شده است. با این حال، تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهد که ایران در حال بازسازی سایت‌های آسیب‌دیده است و این کشور اقداماتی برای احیای برنامه هسته‌ای خود اعلام کرده است. مذاکرات متوقف‌شده ایالات متحده و ایران در سال ۲۰۲۶ دوباره از سر گرفته شد، همزمان با ناآرامی‌های داخلی در ایران.

وقتی اعتراضات سراسری ضدحکومتی در دسامبر ۲۰۲۵ آغاز شد، رژیم ایران با سرکوب شدید واکنش نشان داد، و این باعث شد آمریکا دوباره اقدام نظامی را در نظر بگیرد. ترامپ نیروهای آمریکایی را به منطقه اعزام کرد و هشدار داد که رهبر عالی ایران، علی خامنه‌ای، «باید بسیار نگران» حمله باشد مگر اینکه ایران برنامه هسته‌ای خود را محدود کرده و جلوی کشتار معترضان را بگیرد. خامنه‌ای در پاسخ گفت هرگونه حمله آمریکا «جنگ منطقه‌ای» را به دنبال خواهد داشت.

مذاکرات فوریه ۲۰۲۶ در عمان بر تضمین تعهدات ایران برای محدود کردن غنی‌سازی اورانیوم، استفاده از موشک‌های بالستیک و تسلیح گروه‌های نیابتی منطقه‌ای متمرکز است. مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، گفته است که برای موفقیت مذاکرات، باید موضوعاتی فراتر از جاه‌طلبی‌های هسته‌ای ایران شامل «رفتار با مردم خود» نیز مطرح شود.

پیش از مذاکرات، عراقچی گفته بود که با خواسته ترامپ مبنی بر عدم توسعه سلاح هسته‌ای توسط ایران موافق است، اما انتظار دارد تحریم‌های آمریکا در مقابل لغو شود. خامنه‌ای اما مذاکرات را بی‌معنا خوانده و گفته است ایران «منتظر اجازه دیگران» برای غنی‌سازی اورانیوم نخواهد بود. مقامات آمریکایی و ایرانی جزئیات کمی درباره دور اول مذاکرات ۶ فوریه ارائه دادند، اما عراقچی آن‌ها را «آغازی بسیار خوب» خواند.

در همین حال، آژانس بین‌المللی انرژی اتمی اعلام کرده که ایران همچنان در «چندین زمینه» همکاری هسته‌ای «کمتر از رضایت‌بخش» عمل می‌کند. رافائل گروسی، مدیرکل آژانس، گفته است کشورها نمی‌توانند به‌صورت «سلیقه‌ای» تصمیم بگیرند که کدام بخش از معاهده منع گسترش سلاح هسته‌ای را اجرا کنند و «ما به ایران می‌گوییم که باید وارد عمل شود». او افزود که آژانس در برخی مناطق ایران به دلیل ناآرامی‌های داخلی در اجرای بازرسی‌ها با مشکل مواجه بوده است.

چه مدت طول می‌کشد تا ایران سلاح هسته‌ای تولید کند؟

تحلیلگران گفته‌اند که ایران می‌تواند در عرض چند ماه اورانیوم کافی برای ساخت یک سلاح تولید کند. برخی دیگر می‌گویند ممکن است تنها یک یا دو هفته طول بکشد، اگرچه بسیاری اذعان دارند که ساخت خود سلاح هسته‌ای احتمالاً زمان بیشتری می‌طلبد.

یکی از اهداف توافق هسته‌ای ۲۰۱۵ این بود که فعالیت هسته‌ای ایران محدود شود تا تولید سلاح حداقل یک سال طول بکشد و دولت‌های جهان فرصت کافی برای واکنش داشته باشند.

با این حال، پس از خروج آمریکا از توافق در ۲۰۱۸، ایران فعالیت‌های غنی‌سازی هسته‌ای خود را گسترش داده و بازرسی‌های بین‌المللی را محدود کرده است، که آخرین بازرسی آن‌ها در ۲۰۲۱ انجام شد.

در دسامبر ۲۰۲۴، گروسی به رویترز گفت که تهران به طور «فراوان» غنی‌سازی اورانیوم را تا ۶۰ درصد افزایش داده است، نزدیک به آستانه حدود ۹۰ درصد مورد نیاز برای سطح تسلیحاتی. تا فوریه ۲۰۲۵، اطلاعات آمریکا نشان داد که تیمی مخفی از دانشمندان در ایران روشی سریع‌تر اما ابتدایی برای تولید سلاح هسته‌ای طراحی کرده‌اند.

قابلیت‌های هسته‌ای و نظامی ایران چیست؟

ایران در بیش از ده مکان در سراسر کشور مشغول فعالیت‌های مرتبط با هسته‌ای است. بزرگترین تأسیسات غنی‌سازی آن در نطنز بود - که سال گذشته در حملات اسرائیل و آمریکا مورد اصابت قرار گرفت؛ حال آنکه تنها نیروگاه هسته‌ای آن در بوشهر، در سواحل خلیج فارس، قرار دارد.

گزارش دیگری از آژانس بین‌المللی انرژی اتمی که در ماه مه ۲۰۲۵ منتشر شد، نتیجه گرفت که ایران همچنین فعالیت‌های هسته‌ای اعلام نشده‌ای را در سه پایگاه قبلاً ناشناخته انجام داده است: لویزان-شیان، تورقوزآباد و ورامین.

همان‌طور که در حملات هوایی ایران به اسرائیل در سال ۲۰۲۴ نشان داده شد، ایران دارای توانمندی‌های هوایی متنوعی است که شامل زرادخانه‌های عمیق و گوناگون موشک‌های کروز و بالستیک و همچنین پهپادها می‌شود. تحلیلگران اطلاعاتی آمریکا می‌گویند ایران بزرگ‌ترین موجودی موشک‌های بالستیک در خاورمیانه را در اختیار دارد. (موشک‌های بالستیک مسیر سهموی در جو طی می‌کنند، بسیار سریع‌تر از پهپادها و موشک‌های کروز حرکت می‌کنند و به طور کلی رهگیری آن‌ها دشوارتر است.)

گفته می‌شود که موشک‌های دوربرد ایران قادر به هدف قرار دادن اهداف تا فاصله حدود ۲,۰۰۰ کیلومتر (تقریباً ۱,۲۴۰ مایل) هستند و شاید بتوانند فاصله بیشتری را پوشش دهند، شامل کل خاورمیانه و بخش‌هایی از اروپا. کارشناسان تسلیحات می‌گویند، سرجنگی‌های متعارف بزرگ‌تر می‌توانند در محیط‌های شهری پرتراکم صدها نفر را بکشند یا زخمی کنند. برای مثال، اسرائیل و روسیه در گذشته از بمب‌هایی با ظرفیت مشابه در نوار غزه و اوکراین استفاده کرده‌اند که طبق گزارش‌ها گودال‌هایی با قطر بیش از دوازده متر (چهل فوت) ایجاد کرده‌اند.

دو حمله ایران به اسرائیل در سال ۲۰۲۴ نخستین تلاش‌های این کشور برای هدف قرار دادن اهداف اسرائیلی با سلاح‌های شلیک‌شده از ایران بود. گفته می‌شود تهران روزها پیش از اولین حمله در آوریل، که شامل پهپادها، موشک‌های کروز و بالستیک بود، نیت خود را به صورت علنی اعلام کرده بود. اسرائیل و شرکای آن نیز ساعت‌ها فرصت داشتند تا پهپادها و موشک‌های کندتر را رصد کرده و پاسخ دهند.

با این حال، حمله دوم در اکتبر بدون هشدار قبلی انجام شد و عمدتاً شامل موشک‌های بالستیک بود که می‌توانند در عرض چند دقیقه به اهداف خود برسند. مقامات آمریکایی و اسرائیلی گفته‌اند که هر دو حمله هوایی ایران تا حد زیادی توسط سیستم‌های دفاعی خنثی شدند یا آسیب زیادی وارد نکردند، اما برخی پرتابه‌ها به اهداف رسیدند. یک تحلیل تصاویر ماهواره‌ای از حمله اکتبر ۲۰۲۴ نشان داد که بیش از سی موشک ایرانی به یک پایگاه هوایی در جنوب اسرائیل اصابت کرده‌اند، که این نشان می‌دهد اسرائیل یا تصمیم گرفته بود این حملات خاص را دفاع نکند، یا دفاع‌ها شکست خورده‌اند. تحلیلگران هشدار می‌دهند که حملات آینده می‌تواند بزرگ‌تر و دشوارتر برای رهگیری باشد، به ویژه اگر ایران از پیشرفته‌ترین سلاح‌های خود، مانند موشک‌های فتّاح-۱ و خیبر شکن، استفاده کند.

اگر ایران سلاح هسته‌ای به دست آورد، چه اتفاقی رخ خواهد داد؟

بسیاری از کارشناسان سیاست خارجی هشدار می‌دهند که ایران مسلح به سلاح هسته‌ای، تهدید شدیدی برای اسرائیل و چالش عمده‌ای برای منافع آمریکا و شرکای آن در خاورمیانه خواهد بود. برخی تحلیلگران منطقه‌ای نگرانند که ایران مسلح به سلاح هسته‌ای احتمالاً جسورتر شده و سیاست خارجی تهاجمی‌تری را دنبال کند، نه تنها در منطقه بلکه از طریق شراکت‌های نظامی و اقتصادی در حال رشد خود با رقبای آمریکا یعنی چین و روسیه.

ایران اخیراً به روسیه سامانه‌های مختلفی از جمله پهپادها و موشک‌های بالستیک کوتاه‌برد ارائه کرده است تا نیروهای آن کشور در جنگ با اوکراین را تقویت کند. نگرانی دیگری نیز وجود دارد که دستیابی ایران به این تسلیحات دیگر کشورهای منطقه، به ویژه عربستان سعودی، را نیز به دنبال کردن آن‌ها ترغیب کند، که می‌تواند به یک رقابت خطرناک تسلیحات هسته‌ای منجر شود.

با وجود آنکه هنوز مشخص نیست مذاکرات عمان چگونه پیش خواهد رفت، کارشناسان پیش‌بینی می‌کنند مسیر دشواری در پیش است. مایکل فرومن، رئیس شورای روابط خارجی (CFR)، در پی حملات سال گذشته نوشت: «مذاکرات آینده با موانع متعددی روبرو است، از جمله تصور اینکه ترامپ تمایل دارد نظر خود را تغییر دهد و حتی توافق‌های موجود، از جمله توافق خود، را لغو کند.»

نمونه‌ای از این موضوع این است که ترامپ سال گذشته گفته بود می‌خواهد کل برنامه هسته‌ای ایران را نابود کند، اما پیش از مذاکرات فوریه، لحن خود را نرم کرد و خواستار «بدون سلاح هسته‌ای» شد—در حالی که همزمان با تهدید به اقدام نظامی علیه ایران با اشاره به اقدامات نظامی اخیر آمریکا در ونزوئلا، فشار وارد می‌کرد. او حتی در ژانویه به پولیتیکو گفت که «وقت آن است که به دنبال رهبری جدید در تهران باشیم.»

بسیاری از کارشناسان هسته‌ای گفته‌اند ایران به شدت با تعطیلی کامل سایت‌های هسته‌ای خود مخالفت خواهد کرد، به ویژه اینکه برنامه هسته‌ای آن یکی از آخرین نقاط اهرم ژئوپلیتیکی این کشور است، حال که بسیاری از گروه‌های نیابتی آن تضعیف شده‌اند.

طبق گفته فرومن، دستیابی به یک توافق متوازن‌تر میان آمریکا و ایران، تا حد زیادی به تمایل دولت ترامپ برای ارائه نوعی کمک اقتصادی به ایران بستگی دارد. او گفت: «سؤال این است که آیا چنین توافقی برنامه غنی‌سازی ایران را ممنوع می‌کند یا تنها محدود می‌کند و اگر محدود کند، تا چه حد تفاوت یا بهبودی نسبت به JCPOA خواهد داشت.»

https://www.cfr.org/articles/what-are-irans-nuclear-and-missile-capabilities

*متن فوق صرفا ترجمه کامل گزارش اندیشکده آمریکایی است

پایان/